5 czerwca 2026 | Danuta Kaszlej
Cmentarne tajemnice (2) – Maksimowscy Stanisław i Józef
 

Na augustowskim cmentarzu jest grób Stanisława i Józefa Maksimowskich. Lokalizację i fotografię tego grobu odnaleźć można na portalu www.mogily.pl/augustow sektor 26, nr grobu 5525.
Nagrobek wykonany z lastrico, oprócz Stanisława i Józefa w grobie pochowana jest ich matka Weronika. Dwie czarne, szklane tablice z napisami o treści:

Ś.P.
WERONIKA
MAKSIMOWSKA
ŻYŁA LAT 84
ZM 6 III 1961

Ś.P.
MAKSIMOWSCY
STANISŁAW
I
JÓZEF
ZGINĘLI TRAG.
24 X 1945

Stanisław i Józef Maksimowscy zostali zamordowani w październiku 1945 r. przez funkcjonariuszy Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Augustowie. Okoliczności śmierci braci Maksimowskich nie zostały wyjaśnione do dziś, mimo że prowadzono postępowania wyjaśniające w 1946 (na skutek interpelacji działaczy PSL), w 1956 i w 1957 r. a także w ramach śledztwa OKBZPNP w Białymstoku – S 93/01/Zk. Stanisław i Józef Maksimowscy byli braćmi Lucjana Maksimowskiego ps. „Korzeń”, żołnierza niepodległościowego podziemia, który jesienią 1945 r. swoją działalnością skutecznie absorbował siły augustowskiego PUBP. 

W „Słowniku biograficznym konspiracji niepodległościowej na Augustowszczyźnie i Suwalszczyźnie 1944-1956”, Kraków 2020, s. 60-61., który wydaliśmy wraz z Bartłomiejem Rychlewskim, w kalendarium znajduje się opis operacji, podczas której zamordowani zostali bracia Maksimowscy:

„24.10.1945
GÓRY, KOMASZÓWKA GM. KOLNICA POW. AUGUSTÓW

Grupa operacyjna MO-PUBP Augustów pod dowództwem ogólnym p.o. zastępcy szefa PUBP w Augustowie chor. Ryszarda Cabana udała się na teren gm. Kolnica w celu zatrzymania żołnierzy i współpracowników patrolu Lucjana Maksimowskiego ps. „Korzeń”. We wsi Komaszówka grupa operacyjna dowodzona przez ref. Dowgiełło ok. godziny 22:00 wtargnęła do gospodarstwa Józefa i Stanisława Maksimowskich. Stanisław Maksimowski ps. „Orzeł” został zatrzymany przez funkcjonariuszy PUBP w Augustowie Jana Szostaka, Edwarda Wasilewskiego i Jermakowa, którzy po podpaleniu zabudowań gospodarczych i zrabowaniu wieprza wyprowadzili go ok. 300 metrów od gospodarstwa i tam zamordowali. Mniej więcej w tym samym czasie we wsi Góry grupa operacyjna dowodzona przez Piotra Szostaka dokonała rewizji w mieszkaniu Stanisława i Pauliny Wieczorków. Zatrzymano Stanisława Wieczorka i jego syna Zygmunta ps. „Sosna”, gospodarstwo obrabowano. W mieszkaniu Wieczorków przebywał także ich zięć Józef Maksimowski ps. „Kanarek”, który tego wieczoru pomagał im w pracach gospodarskich. Został przez Piotra Szostaka wyprowadzony w pole i zamordowany. Trzecia grupa dowodzona przez p. komendanta posterunku MO w Kolnicy Dmochowskiego zatrzymała Wincentego Purwina i jego syna Edwarda ps. „Węgorz”. Skonfiskowano 2 pm, 3 granaty i 700 szt. amunicji”.

Na podstawie akt znajdujących się w archiwum białostockiego Oddziału IPN (m.in. Akta śledztwa OKBZPNP w Białymstoku – S 93/01/Zk), wraz z Bartłomiejem Rychlewskim opracowaliśmy biogramy Stanisława i Józefa Maksimowskich i umieściliśmy w naszym „Słowniku biograficznym konspiracji niepodległościowej na Augustowszczyźnie i Suwalszczyźnie 1944-1956”, Kraków 2020, s. 468-469.
Oto biogramy naszego autorstwa:

Maksimowski Józef, ps. „Kanarek”, s. Aleksandra i Weroniki z d. Trocka, ur. p. 1910 r., mieszkaniec wsi Komaszówka, gm. Kolnica, pow. Augustów. Rolnik, żonaty z Rozalią z d. Wieczorek (ślub 18.01.1938 r.), ojciec jednego dziecka. Żołnierz AK i AKO, brat Lucjana Maksimowskiego ps. „Korzeń”. Zabity 24.10.1945 r. we wsi Góry, gm. Kolnica, pow. Augustów. Według wersji przedstawionej przez dowódcę grupy operacyjnej PUBP Augustów zatrzymany „Kanarek” miał wskazać miejsce ukrycia broni, lecz zamiast tego zaczął uciekać i poległ od kul konwojujących go milicjantów. Według ustaleń śledztwa, prowadzonego przez IPN, Józef Maksimowski został zabrany przez funkcjonariusza PUBP w Augustowie Piotra Szostaka  z mieszkania teściów Wieczorków, następnie zabity dwoma strzałami w głowę na polu należącym w późniejszym czasie do PGR Kolnica.

Maksimowski Stanisław, ps. „Orzeł”, plut., s. Aleksandra i Weroniki z d. Trocka, ur. 1.04.1902 r., mieszkaniec wsi Komaszówka, gm. Kolnica, pow. Augustów. Rolnik, żonaty ze Stanisławą z d. Szczytko (ślub 27.09.1932 r.), po jej śmierci ślub ze Stanisławą Wieczorek (ślub 3.07.1934 r.), ojciec czworga dzieci. Dowódca plutonu AK. W jego zabudowaniach mieścił się punkt kontaktowy i magazyn broni. Zatrzymany przez Niemców i wysłany do obozu koncentracyjnego, z którego do domu powrócił we wrześniu 1945 r. Zamordowany 24.10.1945 r. przez funkcjonariuszy grupy operacyjnej PUBP w Augustowie pod dowództwem ref. Dowgiałło. Według ustaleń śledztwa prowadzonego w 1957 r. a następnie przez IPN Stanisław Maksimowski został zatrzymany przez funkcjonariuszy PUBP w Augustowie Jana Szostaka, Edwarda Wasilewskiego i Jermakowa, którzy po podpaleniu zabudowań gospodarczych i zrabowaniu wieprza wyprowadzili go ok. 300 metrów od gospodarstwa, tam zamordowali.

Tyle wiadomości o morderstwie Stanisława i Józefa Maksimowskich, jeżeli ktoś z czytelników posiada informacje dotyczące tej sprawy proszę o kontakt: Zbigniew Kaszlej, tel. 728550940

Zbigniew Kaszlej

30 maja 2026 | Danuta Kaszlej
Cmentarne tajemnice – Zenon Zdanewicz
 

Na augustowskim cmentarzu jest grób Zenona Zdanewicza. Lokalizację i fotografię tego grobu odnaleźć można na portalu www.mogily.pl/augustow sektor 26, nr grobu 5406.
Nagrobek niczym nie wyróżniający się na cmentarzu: betonowe obramowanie grobu,
krzyż metalowy z tabliczką o treści:

Ś.P.
ZENON
ZDANEWICZ
ŻYŁ LAT 19
ZM.19.01.1946R
SPOCZYWAJ W POKOJU

Jak widać tekst mało mówiący osobom czytającym tabliczkę.

Na podstawie akt znajdujących się w archiwum białostockiego Oddziału IPN (IPN Bi 3/26), wraz z Bartłomiejem Rychlewskim opracowaliśmy biogram Zenona Zdanewicza i umieściliśmy w naszym „Słowniku biograficznym konspiracji niepodległościowej na Augustowszczyźnie i Suwalszczyźnie 1944-1956”, Kraków 2020, s. 801.
Oto biogram naszego autorstwa:

Zdanewicz (Zdaniewicz) Zenon, ps. „Wenus” – s. Ludwiki, ur. p. 1926 r., mieszkaniec wsi Obuchowizna, gm. Kolnica, pow. Augustów. Wg akt UB zatrzymany 20.01.1946 r., przewieziony w okolice miejsca zamieszkania, gdzie miał wskazać miejsce ukrycia broni. Podjął ponoć próbę ucieczki, podczas której został zastrzelony. W raporcie po jego zabiciu szef PUBP w Augustowie Aleksander Kuczyński napisał, że „został zabity ponieważ był zwierzęcego wyglądu i sprytu”. Wg zeznań matki złożonych w śledztwie prowadzonym w 1957 r. został wyprowadzony przez funkcjonariuszy PUBP w Augustowie dowodzonych przez Piotra Szostaka, który na podwórku kazał mu uciekać, na co Zdanewicz odpowiedział, że uciekać nie będzie, bo nic złego nie zrobił. Po tej odpowiedzi Szostak trzykrotnie uderzył go kolbą karabinu w głowę. Następnie zawleczono go do pobliskiego lasu. Ludwika Zdanewicz, u której w mieszkaniu trwała rewizja, usłyszała kilka strzałów. Następnego dnia dwie kobiety z sąsiedniej wsi Świderek znalazły w lesie ciało Zenona Zdanewicza noszące ślady pobicia oraz świadczące o tym, że pozbawiono go życia strzałem „z przyłożenia” w czoło.

Tyle wiadomości o Zenonie Zdanewiczu, jeżeli ktoś z czytelników posiada informacje dotyczące tej sprawy proszę o kontakt: Zbigniew Kaszlej, tel. 728550940

Zbigniew Kaszlej

13 lutego 2026 | Danuta Kaszlej
W hołdzie Żołnierzom Armii Krajowej
 

Augustowskie obchody Narodowego Dnia Pamięci Żołnierzy AK

W 2026 roku po raz drugi Klub Historyczny im. Armii Krajowej w Augustowie wraz z augustowskim kołem Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej podjął się organizacji obchodów Narodowego Dnia Pamięci Żołnierzy Armii Krajowej w Augustowie.

Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Armii Krajowej został ustanowiony ustawą z dnia 9 lutego 2025 r. i obchodzony jest 14 lutego – w rocznicę przekształcenia w 1942 r. Związku Walki Zbrojnej w Armię Krajową, największą podziemną armię w okupowanej Europie, działającą w strukturach Polskiego Państwa Podziemnego.

Tegoroczne obchody zaplanowano na dwa dni – 11 i 14 lutego.

Organizatorzy wydarzenia

Uroczystości 11 lutego miały szczególnie podniosły charakter dzięki zaangażowaniu Oddziału IPN w Białymstoku, Powiatu Augustowskiego oraz żołnierzy Wojska Polskiego. Rangę obchodów potwierdziła liczna obecność Augustowian oraz gości spoza naszego miasta.

Sygnatariuszami zaproszenia na uroczystości byli:

  • dr hab. Krzysztof Sychowicz – Dyrektor Oddziału Instytutu Pamięci Narodowej w Białymstoku,
  • Piotr Rusiecki – Starosta Augustowski,
  • ks. kan. Wojciech Jabłoński – Proboszcz Parafii Najświętszego Serca Jezusowego w Augustowie,
  • Danuta Kaszlej – Prezes Klubu Historycznego im. Armii Krajowej w Augustowie.

Nad sprawnym przebiegiem wydarzenia czuwała Monika Baczar – Naczelnik Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN w Białymstoku, wraz z Magdaleną Dzienis-Todorczuk oraz Markiem Kawczyńskim, a także Zbigniewem Kaszlejem – Prezesem koła ŚZŻAK w Augustowie.

Edukacja jako fundament obchodów

Pamięć historyczna nie rodzi się z przypadku – wymaga rozmowy, wiedzy i refleksji. Uroczystości poprzedziła szeroka akcja edukacyjna w augustowskich szkołach średnich. Edukatorzy Klubu Historycznego im. AK oraz Biura Edukacji Narodowej IPN przeprowadzili 28 godzin lekcyjnych w 18 klasach trzech szkół. W zajęciach o Armii Krajowej uczestniczyło blisko 500 uczniów.

Wsparcia tej inicjatywie udzielili Starostowie Augustowscy – Piotr Rusiecki i Wojciech Szczudło, a o organizację zajęć zadbali dyrektorzy szkół: Barbara Koronkiewicz, Elżbieta Buziuk, Anna Sus-Cilulko, Grzegorz Augusewicz oraz Urszula Maksimowska. Dyrekcja Augustowskiego Centrum Edukacyjnego udostępniła aulę na inaugurację obchodów.

Aula pełna pamięci

11 lutego aula Augustowskiego Centrum Edukacyjnego wypełniona była po brzegi.

Wyjątkowego charakteru wydarzeniu nadawała obecność sztandaru Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej – Koło Augustów, prezentowanego przez żołnierzy 1. Augustowskiego Batalionu Saperów.
Podziękowania skierowano do ppłk. Adama Goździka – dowódcy batalionu – oraz kpt. Jakuba Wasilewskiego i żołnierzy jednostki za wsparcie i godną oprawę uroczystości.

W kontekst historyczny wydarzenia wprowadzili:

  • dr hab. Krzysztof Sychowicz – przedstawiając ciągłość tradycji patriotycznej od Powstania Styczniowego do Armii Krajowej,
  • Danuta Kaszlej – prezentując internetową “Bazę Grobów Powstańców Styczniowych”,
  • Marek Kawczyński – przybliżając postać mjr. Antoniego Karpa „Jarząbka” (1898–1942).

Hołd weteranom na augustowskim cmentarzu

Dalsza część obchodów odbyła się na cmentarzu parafialnym w Augustowie.

Odrestaurowane przez Oddział IPN w Białymstoku groby mjr. Antoniego Karpa – Komendanta Obwodu Augustów Armii Krajowej – oraz ppor. Jakuba Sturgulewskiego – Powstańca Styczniowego – zostały uroczyście oznaczone.
Groby oznaczyli:

  • dr hab. Krzysztof Sychowicz – Dyrektor Oddziału IPN w Białymstoku,
  • Danuta i Zbigniew Kaszlejowie – reprezentujący Klub Historyczny im. Armii Krajowej w Augustowie.

Poświęcenia pomników dokonał ks. kan. Wojciech Jabłoński.

Asystę honorową zapewnili żołnierze 14. Suwalskiego Pułku Przeciwpancernego. Dowódcę pułku, płk. Pawła Ganderę, reprezentował mjr Jerzy Kładziński.

Delegacje złożyły kwiaty i zapaliły znicze także na Kwaterze Obrońców Ojczyzny przy pomniku Żołnierzy AK a także Sybiraków, w związku z rocznicą pierwszej deportacji w głąb Związku Sowieckiego.

Odwiedzono również groby Franciszka Niedźwieckiego – żołnierza AK i WiN, organizatora struktur ŚZŻ AK w Augustowie – oraz weteranów Powstania Styczniowego: Józefa Jagłowskiego, Andrzeja Łapińskiego i Anieli Miłowickiej.

Bohaterowie uroczystości 

Uroczystość 11 lutego 2026 r. połączyła pamięć o Żołnierzach Armii Krajowej i Powstańcach Styczniowych – pokoleniu, które stanowiło dla żołnierzy AK wzorzec patriotyzmu i wierności Ojczyźnie.

Jakub Sturgulewski, był jednym z trzydziestu dwóch mieszkańców Żarnowa, którzy wzięli udział w Powstaniu Styczniowym. W nocy z 18 na 19 maja 1863 r. przystąpił w grupie czternastu Żarnowian do oddziału płk. Józefa Konstantego Ramotowskiego ,,Wawra”, mającego swój obóz na uroczysku Kozi Rynek.

Liczący w szczytowym okresie ok. 600 powstańców oddział operował na terenach guberni augustowskiej i grodzieńskiej do września 1863 r. Represje po powstaniu nie ominęły uwięzionego przez Rosjan Jakuba Sturgulewskiego.

Po odzyskaniu niepodległości, zgodnie z ustawą z dnia 18 grudnia 1919 r., podobnie jak wszyscy weterani powstań narodowowyzwoleńczych nie posiadający dotychczas stopnia oficerskiego, otrzymał on honorowy stopień podporucznika Wojska Polskiego. Jakub Sturgulewski zmarł w 1928 r. i spoczął na cmentarzu parafialnym w Augustowie.
Antoni Karp urodził się w 1898 r. w Jastrzębnej (pow. Augustów). We wrześniu 1918 r. przedostał się do Warszawy, gdzie rozpoczął kurs instruktorski Polskiej Organizacji Wojskowej. 4.11.1918 r. wstąpił do Wojska Polskiego. Brał udział w rozbrajaniu Niemców w Ostrowi Mazowieckiej i Zambrowie.

Jako żołnierz Wojska Polskiego został przydzielony do 2. kompanii 9. Pułku Piechoty Legionów. Uczestniczył w odsieczy Lwowa oraz w wojnie polsko-bolszewickiej. Za zasługi w starciu pod Plusami (13.09.1919 r.) Antoni Karp został odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virtuti Militari.

Po zakończeniu wojny polsko-bolszewickiej został bezterminowo urlopowany, a następnie przeniesiono do rezerwy. Po zdaniu niezbędnych egzaminów rozpoczął pracę jako nauczyciel. Był pedagogiem w szkołach w Skieblewie, Tobyłce, Biernatkach oraz Augustowie. W 1931 r. rozpoznano u niego gruźlicę.

Udział A. Karpa w wojnie obronnej we wrześniu 1939 r. nie został potwierdzony. Pod okupacją sowiecką i niemiecką zaangażował się w konspiracyjną działalność niepodległościową pod pseudonimem ,,Jarząbek”.

Od maja 1942 r. do lutego 1943 r. pełnił funkcję komendanta Obwodu Augustów białostockiego okręgu Armii Krajowej.
Został awansowany na kapitana ze starszeństwem z dnia 11 listopada 1942 r. Pośmiertnie otrzymał awans na stopień majora. Za działalność konspiracyjną podczas II wojny światowej został odznaczony Krzyżem Walecznych i Złotym Krzyżem Zasługi z Mieczami.

Antoni Karp zmarł na skutek choroby 9 lutego 1943 r. i spoczął na cmentarzu w Augustowie.

Wspólnota pamięci

W uroczystościach uczestniczyły rodziny żołnierzy Armii Krajowej, uczestników Powstania Styczniowego oraz zesłańców.
Szczególnym znakiem ciągłości pamięci była obecność przedstawicieli Światowego Związku Żołnierzy Armii Krajowej – Koło Augustów z Prezesem Zbigniewem Kaszlejem oraz Związku Sybiraków – Oddział w Augustowie z Barbarą Czartoszewską i Anną Jakucewicz na czele.

Obecni byli przedstawiciele władz samorządowych:

  • Bogdan Dyjuk – Członek Zarządu Województwa Podlaskiego,
  • Piotr Rusiecki – Starosta Augustowski,
  • Wojciech Szczudło – Wicestarosta Augustowski,
  • Radni Powiatu Augustowskiego: Alicja Dobrowolska, Elżbieta Puczyłowska, Mieczysław Sobolewski, Jarosław Szlaszyński oraz Marek Dobkowski,
  • Mirosław Karolczuk – Burmistrz Augustowa,
  • Dariusz Ostapowicz – Przewodniczący Rady Miejskiej w Augustowie,
  • Radni Miasta Augustowa: Adam Chmielewski, Monika Krupińska, Jolanta Roszkowska,
  • płk Jarosław Kowalewski – radny Miasta Suwałki,
  • Anna Jastrzębska – Dyrektor Augustowskich Placówek Kultury wraz z pracownikami.

Uroczystość zaszczycili również:

  • płk SG Wojciech Bartoszewicz – Komendant Placówki Straży Granicznej w Augustowie,
  • insp. Adam Brodowski – Komendant Powiatowy Policji w Augustowie,
  • st. kpt. Michał Olszewski – Komendant Powiatowy Państwowej Straży Pożarnej w Augustowie,
  • Mariusz Kimszal – Nadleśniczy Nadleśnictwa Augustów wraz z pracownikami,
  • Janusz Bonarski – Naczelnik Urzędu Skarbowego w Augustowie,
  • Aleksandra Czerobska – kierująca Domem Pamięci Obławy Augustowskiej,
  • Dyrektorzy i nauczyciele augustowskich szkół, młodzież oraz licznie zgromadzona społeczność Ziemi Augustowskiej.

14 lutego – zaproszenie

14 lutego odbędzie się wędrówka historyczna śladami Żołnierzy Armii Krajowej – od Domu Turka, miejsca męczeństwa AK-owców, po mogiły żołnierzy Armii Krajowej w Augustowie i Szczebrze. Przewodnikami będą Danuta i Zbigniew Kaszlejowie.

Zaproszeni są wszyscy, którym bliska jest historia naszej ziemi.

Narodowy Dzień Pamięci Żołnierzy Armii Krajowej w Augustowie jest wyrazem wspólnej troski o zachowanie pamięci historycznej oraz oddania należnego hołdu bohaterom walk o wolną i niepodległą Polskę.

Pamięć to nasz obowiązek. 🕯️

Danuta Kaszlej, Prezes Klubu Historycznego im. Armii Krajowej w Augustowie

Biogramy opracowane przez Oddział IPN w Białymstoku 
Fot. Karol Prymaka, IPN Białystok, Anna Gryza-Aneszko/Polska Press